Rodenticiden binnen IPM: wanneer zet je ze in, en wanneer juist niet?

IPM in gewone taal, wat bedoelen we er eigenlijk mee?

IPM staat voor Integrated Pest Management, in het Nederlands: geïntegreerde plaagdierbeheersing. Het gaat niet om één truc, maar om een manier van te werk gaan.

De kern is simpel: je begint bij de oorzaak. Je kijkt waar dieren binnenkomen, waar ze eten vinden en waar ze zich schuilen. Je meet of het probleem groter wordt of juist kleiner. Pas als andere stappen onvoldoende werken, kijk je naar het gebruik van chemische middelen als mogelijke oplossing.

Dat “pas als” stuk is belangrijk. Als je die volgorde niet aanhoudt, kun je nog steeds resultaat behalen op de korte termijn, alleen wordt je aanpak kwetsbaar. Voor terugkerende overlast, maar ook voor mogelijke vragen van een auditor, toezichthouder, of een interne kwaliteitscontrole. IPM is dus geen papieren verplichting. Het is vooral een manier om grip te houden.

Wanneer knaagdieren een incident zijn en wanneer een systeemprobleem

Een losse waarneming kan een incident zijn. Zoals een muis die binnenloopt omdat een deur openstond of een rat die een route volgt langs water en afval. Maar in veel gevallen is het geen toeval.

Knaagdieren blijven waar drie dingen samenkomen: voedsel, water en een schuilplek. Als één van die drie structureel aanwezig is, dan blijven ze terugkomen. Op dat moment kun je bestrijden wat je wilt, maar je vecht tegen de omgeving.

Een veelgemaakte misvatting is: “We zien er maar één, dus het valt mee.” In de praktijk zie je meestal niet wat er ’s nachts gebeurt. Sporen zoals keutels, knaagplekken, loopsporen en graafgaten zeggen vaak meer dan een los incident.

Daarom werkt IPM met huidige trends. Niet alleen: “hebben we iets gevangen”, maar ook: “wat zien we in sporen, meldingen en risicoplekken?” Als je die trend niet bijhoudt, kun je ook niet goed uitleggen waarom je opschaalt of afschaalt.

Preventie en monitoring

IPM is sterk als je de basis in orde hebt. Deze basis bestaat uit preventie en monitoring. Niet als checklist, maar als werkende maatregelen.

Preventie gaat vaak over eenvoudige dingen die niemand spannend vindt, maar die wel het verschil maken. Denk aan kieren en doorvoeren, deuren die niet goed sluiten, rommelige opslag, etensresten, of afval dat lang blijft staan. Een rat heeft geen groot gat nodig, een paar centimeter is voldoende om zich ertussen te wringen.

Monitoring laat zien wat er in en rond het gebouw speelt. Het is alleen wel pas nuttig als je het goed en logisch inricht. Een paar stations in een hoek geven snel schijnzekerheid, je wilt meetpunten op logische plekken. Denk aan looproutes, kwetsbare zones en op plekken waar sporen zijn gezien.

Daarnaast is “geen vangst” niet altijd goed nieuws. Het kan namelijk ook betekenen dat je op de verkeerde plekken aan het monitoren bent of zelfs dat de populaire plek zich heeft verplaatst. Dat is de reden waarom interpretatie bij het vak hoort, niet alleen registreren maar ook duiden. Klopt het beeld nog?

Rodenticiden, waarom de regels strenger zijn geworden

Chemische middelen zijn effectief, maar niet zonder bijwerkingen. Ze kunnen schadelijk zijn voor het milieu en de dieren waarvoor het middel niet bedoeld is. Bij veel en vaak gebruik kan resistentie ontstaan. Het gevolg daarvan is dat dieren minder gevoelig worden waardoor je weer steeds hard in moet grijpen. Dat is precies wat je wil voorkomen.

Om die reden is de lijn in beleid helder: rodenticiden zijn de laatste stap binnen IPM. Je gebruikt ze dus pas als alle andere maatregelen niet genoeg werken, daarnaast moet je kunnen onderbouwen waarom je voor deze laatste stap hebt gekozen. Binnen IPM werk je dan ook met een vaste escalatieladder. Dit betekent dus wanneer inspectie, wering, monitoring en niet-chemische maatregelen onvoldoende effect hebben, zet je tijdelijk rodenticiden in. Vooraf bepaal je ook wanneer je weer afbouwt en die onderbouwing leg je vast. Zo blijft bestrijding, beheersing.

In Nederland is professioneel gebruik rondom knaagdierbeheersing gekoppeld aan certificering en vakbekwaamheid. RVO (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland) benoemt bijvoorbeeld dat je voor het zelf uitvoeren van knaagdierbeheersing met chemische middelen in bezit moet zijn van een bedrijfscertificaat IPM-Knaagdierbeheersing. Daarnaast is het ook een eis om een persoonlijk bewijs van vakbekwaamheid te hebben

De regels zijn strenger geworden omdat rodenticiden in de praktijk vaak als standaardmiddel werden ingezet. ’Deze werkwijze heeft ernstige gevolgen die steeds duidelijker werden, denk aan schade aan roofvogels en andere dieren die het middel binnenkrijgen via de vergiftigde dieren. Daarnaast is resistentie een groot probleem. Het chemische middel heeft niet meer het gewenste effect op het dier wat je probeert te beheersen. Langdurige inzet ervan blijkt ook niet nodig te zijn, mits de basis zoals wering, hygiëne en goede monitoring op orde is. De ‘strenge’ regels zijn dus vooral bedoeld om rodenticiden terug te brengen naar hun echte rol: een tijdelijke maatregel.

Veel gemaakte fouten (en hoe vakmensen ze voorkomen)

In knaagdierbeheersing worden de fouten meestal niet gemaakt wegens onwil, maar door tijdsdruk en routine. Lees hieronder de vier meest voorkomende fouten en (misschien nog wel belangrijker) hoe je ze kunt voorkomen.

1. Te snel opschalen naar rodenticiden. Dit voelt daadkrachtig, maar als preventie en monitoring niet op orde zijn, blijft de bron bestaan. Je krijgt dan een cyclus waarmee het probleem niet wordt opgelost. Zorg dus dat je basis in orde is.
2. Blind vertrouwen op stations. Stations zijn hulpmiddelen, geen strategie. Als je niet weet waarom ze daar staan en wat je ermee meet, is het nutteloos. Vakmensen gebruiken stations als onderdeel van een plan. Het bedenken van logische plekken (met controle frequentie) en duidelijke criteria voor het afbouwen maakt het een sterk plan.
3. Zetten en vergeten. Het plaatsen is snel uitgevoerd, maar het opvolgen vergt discipline. Juist in de opvolging zit het verschil tussen bestrijden en beheersen. Geen opvolging betekent geen effectmeting > geen bijsturing > geen bewijsvoering.
4. Onduidelijke communicatie. Bijvoorbeeld: beloven dat het morgen weg is, of zeggen dat er geen problemen zijn terwijl er wel sporen zijn. Een rustige en duidelijke boodschap naar de klant maakt een groot verschil. Dat is eerlijk en voorkomt verwachtingen die je niet kunt waarmaken.

Veel gemaakte fouten (en hoe vakmensen ze voorkomen)

Veel professionals hebben jaren ervaring, wat onwijs waardevol is. Helaas verandert het speelveld continue. Denk aan nieuwe regels, andere/hogere verwachtingen van opdrachtgevers, maar ook de manier waarop audits kijken naar onderbouwingen.

Blijven leren en ontwikkelen hoeft niet groot te zijn, het kan zelfs heel praktisch. Samen casussen bespreken en elkaars rapportages doorlezen zijn hiervan enkele voorbeelden. Deze werkwijze past ook bij hoe jullie doelgroep werkt: vakmensen willen dat het klopt en het uitvoerbaar is, waarbij leidinggevenden willen dat het aantoonbaar is. Wil je zeker weten dat jouw kennis en werkwijze aansluiten bij de actuele eisen rondom IPM en professioneel rodenticidegebruik? Bekijk dan onze cursus IPM-Knaagdierbeheersing op de website. Daarin vertalen we wet- en regelgeving naar concrete praktijksituaties, zodat je met vertrouwen kunt werken én verantwoorden.